*Tutuklulara Uygulanacak Muameleler İçin Temel İlkeler

*Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar

*Her Hangi Bir Biçimde Tutuklanan veya Hapsedilen Kişilerin Korunması  İçin Prensipler Bütünü

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Tutuklulara Uygulanacak Muameleler İçin

Temel İlkeler

14 Aralık 1990 tarihli 45/111 sayılı Genel Kurul kararı ile kabul ve ilan
edilmiştir.
1. Bütün tutuklulara, insan olarak doğuştan sahip oldukları saygınlık ve
değere uygun olan saygı ile muamele edilecektir.
2. Irk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi ya da diğer düşünceler, ulusal ya
da toplumsal köken, mülkiyet, doğum ya da diğer statülere dayalı
ayrımcılık gözetilmeyecektir.
3. Bununla birlikte, yerel koşuların gerektirdiği durumlarda tutukluların
dinsel inançlarına ve kültürel göreneklerine saygı gösterilmesi arzu edilen
bir durumdur.
4. Cezaevlerinin, tutukluların gözetim altında tutulması ve toplumun
suçtan korunması konularındaki sorumlulukları, bir Devlet’in diğer
toplumsal amaçları ve toplumun bütün üyelerinin iyiliğinin ve gelişiminin
sağlanması konusundaki temel sorumlulukları gözetilerek yerine
getirilecektir.
5. Tutukluluk durumunun açık bir biçimde gerekli kıldığı sınırlamalar
dışında, bütün tutuklular Insan Hakları Evrensel Beyannamesi ve ilgili
Devletlin taraf olduğu durumlarda Ekonomik, Sosyal ve Kültürel
Haklara ilişkin uluslararası Sözleşme, Sivil ve Siyasal Haklara ilişkin
uluslararası Sözleşme ve ona ek Isteğe bağlı Protokolünde ortaya
konulan insan hakları ve temel özgürlüklerin yanı sıra diğer Birleşmiş
Milletler Sözleşmeleri ile yürürlüğe giren diğer haklara sahip olmaya
devam edeceklerdir.
6. Bütün tutuklular, insan kişiliğinin tam olarak gelişimini
amaçlayan kültürel etkinlikler ve eğitime katılma hakkına sahip
olacaklardır.
267 Tutuklulara Uygulanacak Muameleler İçin Temel İlkeler
7. Hücre hapsinin bir cezalandırma yöntemi olmaktan çıkarılmasına
ya da bu uygulamanın kullanılmasının sınırlanmasına yönelik çabalar
konusunda girişimde bulunulmalı ve bu tip çabalar teşvik edilmelidir.
8. Tutukluların ülkenin emek piyasasıyla yeniden bütünleşmelerini
kolaylaştıracak ve kendilerinin ve ailelerinin mali olarak
desteklenmesine katkıda bulunabilmelerine olanak sağlayabilecek olan
anlamlı, ücretlendirilmiş bir istihdama sahip olmalarını olanaklı kılacak
koşullar yaratılacaktır.
9. Tutuklular, hukuksal durumlarından kaynaklanan bir ayrımcılık
yapılmaksızın, ülkede sağlanabilen sağlık hizmetlerinden
yararlanacaklardır.
10. Toplumun ve toplumsal kurumların katılımı ve yardımı ile, ve
kurbanların çıkarları yeterince gözetilerek, eski tutukluların toplumla
mümkün olan en iyi koşullar altında yeniden bütünleştirilmesi amacı ile
elverişli koşullar yaratılacaktır.
Yukarıdaki İlkeler tarafsız bir biçimde uygulanacaktır.
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 268

Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar

1955’te Cenevre’de toplanan Suçların Önlenmesi ve Suçluların Islahı
üzerine Birinci Birleşmiş Milletler Konferansı tarafından kabul edilmiş,
ve Ekonomik ve Sosyal Konsey tarafından 31 Temmuz 1957 tarihli ve 663
C (XXIV) sayılı ile 13 Mayıs 1977 tarihli ve 2076 (LXII) sayılı
Kararlarıyla onaylanmıştır.

İLK TESPİTLER
1. Aşağıdaki kurallar, cezaevi sistemi için ayrıntılı bir model tanımlama
niyeti taşımamaktadır. Bu kurallar sadece, çağdaş düşüncenin genel
kabullerine ve günümüze en uygun düşen sistemlerin temel unsurlarına
dayanarak, mahpusların ıslahında ve cezaevlerinin idaresinde genellikle
kabul görmüş, geçerli prensipleri ve uygulamaları göstermektedir.
2. Yeryüzündeki hukuki, sosyal, ekonomik ve coğrafi şartların büyük
değişiklik gösterdiği göz önünde tutulduğunda, bu kuralların tamamının
her yerde ve her zaman uygulanma imkanı bulunmadığı açıktır. Ancak,
Birleşmiş Milletler tarafından gerekli oldukları kabul edilen asgari şartları
bir bütün olarak ifade ettiği düşünülen bu kurallar, uygulama sürecinde
ortaya çıkan pratik güçlükleri yenmek için sürekli bir çabanın harekete
geçirilmesine yardım ederler.
3. Bu kurallar öte yandan, fikirlerin sürekli geliştiği bir alanı
düzenlemektedir. Bu kurallar, prensiplerle uyum içinde bulunan
tecrübeleri ve uygulamaları kaldırmak istememekte, bu kuralların
metninden bir bütün olarak çıkan amaçları daha ileriye götürmek
istemektedir. Hapishane merkez yönetimlerini bu kuralların ruhuna uygun
davranmak kaydıyla kuralların metninden ayrılabilirler.
235 Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar
4. (1) Birinci Bölüm, kurumların genel idaresini düzenlemektedir; bu
bölüm, hukuki ve cezai bir nedenle, tutuklu veya mahkum olan, ve bir
yargıcın karar verdiği “güvenlik tedbirlerine” veya iyileştirici tedbirlere
tabi tutulan her kategorideki mahpuslara uygulanır.
(2) İkinci Bölüm, her bir kısımda ele alınan özel kategorilere
uygulanabilir nitelikteki kuralları içermektedir. Bununla beraber,
hükümlülere uygulanabilen A kısmındaki kurallar, B, C ve D kısımlarını
düzenleyen kurallara aykırı olmamak ve bu kısımlardaki mahpusların
yararına olmak koşuluyla, bu kısımlardaki mahpuslara da uygulanır.
5. (1) Bu kurallar, Borstal kurumları veya ıslah edici okullar gibi
gençler için ayrılmış kurumların idaresini düzenlemeyi istememektedir.
Ancak genel olarak Birinci Bölüm, bu kurumlara da aynı ölçüde
uygulanır.
(2) Genç mahpuslar kategorisi, en azından, küçükler için mahkemelerin
yargı yetkisine tabi olan bütün gençleri kapsar. Bu gençler, kural olarak
hapis cezasına mahkum edilmezler.

BÖLÜM I : GENEL UYGULAMA KURALLARI
Temel Prensipler
6. (1) Aşağıdaki kurallar taraf gözetmeden uygulanır. Kuralların
uygulanmasında ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal veya başka bir fikir,
ulusal veya toplumsal köken, mülkiyet, doğum veya diğer bir statü gibi
sebeplerle ayrımcılık yapılamaz.
(2) Öte yandan, mahpusların mensubu oldukları dinsel inançlara ve
ahlaki ilkelere saygı gösterilmesi zorunludur.
Kayıt
7. (1) Kişilerin hapsedildikleri her yerde, gelen her mahpusun girişinin
yazıldığı sayfaları numaralı bir kayıt defteri bulunur. Bu deftere şunlar
yazılır:
a) Gelen kişinin kimliği ile ilgili bilgiler,
b) Kişi hakkındaki kararın sebepleri ve bu kararı veren makam;
c) Kuruma girişin yapıldığı ve salıverileceği gün ve saat.
(2) Hakkında geçerli bir karar bulunmayan ve hakkındaki karar
önceden kayda geçmeyen bir kimse, her hangi bir kuruma alınmaz.
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 236
Kategorilere ayırma
8. Cinsiyetleri, yaşları, ceza sicilleri, tutulmalarının hukuki nedenleri ve
kendilerine uygulanacak rejimin gerekleri dikkate alınarak farklı
kategorilere ayrılan mahpuslar, ayrı kurumlarda veya bu kurumların ayrı
bölümlerinde tutulurlar. Buna nedenle,
a) Erkekler ve kadınlar mümkün olduğu kadar ayrı kurumlarda
tutulurlar; hem erkekleri hem de kadınları barındıran kurumlarda
kadınlara tamamıyla ayrı yerler tahsis edilir;
b) Tutuklu mahpuslar, hükümlü mahpuslardan ayrı mekanlarda
tutulurlar;
c) Borç yüzünden veya diğer bir hukuki sebeple hapsedilenler ile cezai
bir fiil nedeni ile hapsedilenler ayrı yerlerde tutulurlar;
d) Genç mahpuslar yetişkin mahpuslardan ayrı yerde tutulurlar.
Kalacak Yer
9. (1) Mahpusların uyuyacakları yerler, tek kişilik küçük bir yer veya
oda ise, her mahpus gece tek başına bu odada kalır. Geçici kalabalıklık
gibi özel nedenlerle hapishane merkez idaresinin bu kurala istisna
getirmesi gerektiğinde bile, iki mahpusun küçük bir yerde veya odada bir
arada tutulması uygun değildir.
(2) Koğuş sisteminin uygulandığı yerlerde, aynı koğuşa bu şartlar
altında birbirleri ile uyuşabilecek kişiler dikkatle seçilerek yerleştirilir.
Kurumun özelliği dikkate alınarak, düzenli biçimde gece denetimleri
yapılır.
10. Mahpuslara kalmaları için ayrılan bütün yerlerde, ve özellikle
uyumak için kaldıkları yerlerde, iklim şartlarına ve ayrıca metreküpteki
hava miktarına, asgari metrekare alana, ışıklandırmaya, ısıtmaya ve
havalandırmaya gerekli özen gösterilerek, sağlık için gerekli bütün
gerekler karşılanır.
11. Mahpusların yaşamaları ve çalışmaları istenen yerlerde,
a) Pencereler, mahpusun gün ışığında okuyabilmesine veya
çalışabilmesine imkan verecek yeterli büyüklükte, ve havalandırma
tertibatı yapılmış olsa da, temiz havanın girebileceği bir biçimde yapılmış
olur.
237 Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar
b) Mahpusun okuma veya çalışması için, görme yeteneğine zarar
vermeyecek ölçüde yeterli aydınlatma sağlanır.
12. Her mahpusun doğal ihtiyaçlarını karşılayabileceği ölçüde yeterli
sıhhi tesis bulunur ve bu tesisler temiz ve bakımlı tutulur.
13. Her mahpusun yararlanabileceği yeterli banyo ve duş tesisi bulunur.
Mahpusların iklim şartlarına uygun bir ısıda, mevsimlere ve coğrafi
bölgeye göre genel hijyenik koşullar için gerekli aralıklarda, ılık bir iklim
varsa haftada en az bir kez banyo veya duş almalarına imkan verilir.
14. Kurumun mahpuslar tarafından düzenli olarak kullanılan yerleri,
her zaman titizlikle temiz olarak tutulur ve temizliği korunur.
Kişisel temizlik
15. Mahpusların kendilerini temiz tutmaları istenir ve bu amaçla
kendilerine sağlıkları ve temizlikleri için gerekli su ve tuvalet malzemesi
sağlanır.
16. Mahpusların özsaygılarına uygun bir dış görünümü
sürdürebilmeleri amacıyla, saç ve sakalların uygun şekilde bakımı için
gerekli araçlar sağlanır, ve erkeklerin düzenli olarak tıraş olmalarına imkan
verilir.

Giysi ve yatak
17. (1) Şahsi elbisesini giymesine izin verilmeyen her mahpusa, iklim
şartlarına uygun ve kendisinin sağlığını koruyacak türden giysiler verilir.
Mahpuslara hiç bir biçimde onur kırıcı veya aşağılayıcı giysi giydirilmez.
(2) Bütün giysiler temiz olur ve giysiler uygun şartlarda tutulur. İç
çamaşırlar hijyenik şartların gerektirdiği sıklıkta değiştirilir ve yıkanır.
(3) Bir mahpusun kurumun dışına çıkmasına izin verildiği istisnai
hallerde, mahpusun kendi giysilerini veya mahpus olduğunu fark
ettirmeyecek giysiler giymesine izin verilir.
18. Mahpusların kurum içinde kendi giysilerini giymelerine izin
verilmesi halinde, kuruma girişleri sırasında temiz ve kullanıma uygun
olmasını sağlamak için gerekli düzenlemeler yapılır.
19. Her mahpusa, yerel ve ulusal standartlara uygun olan ve verildiği
anda temiz bulunan, iyi korunan ve temizliğin sağlanmasına yetecek
sıklıkta değiştirilen tek kişilik ve yeterli büyüklükte bir yatak sağlanır.
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 238
Yiyecek
20. (1) Kurum idaresi tarafından her mahpusa sağlık ve kuvvet için
yeterli ölçüde besin değerine sahip olan, iyi hazırlanan ve uygun saatlerde
servisi yapılan yemek verilir.
(2) Her mahpusun ihtiyacı olduğu her an içebileceği içme suyu
bulundurulur.
Beden eğitimi ve spor
21. (1) Dışarıda çalıştırılmayan her mahpusun, hava koşulları müsaade
ettiği zaman günde en az bir saat açık havada uygun bir biçimde beden
eğitimi yapmasına imkan verilir.
(2) Genç mahpuslara ve fizik durumu itibariyle uygun olan diğer
mahpuslara, egzersiz süreleri içinde fiziksel eğitim ile eğlenmeleri için
eğitim verilir. Bunun için kendilerine yer, tesis ve araç sağlanır.
Sağlık hizmetleri
22. (1) Her kurumda, psikiyatriden de anlayan en az bir nitelikli sağlık
görevlisi hizmet verir. Kurumdaki sağlık hizmetleri, toplumun veya
ulusun genel sağlık yönetimiyle yakın ilişki içinde düzenlenir. Kurumdaki
sağlık hizmetleri, psikiyatrik vakalarda teşhisi ve gerektiğinde ruh
sağlığındaki normal dışı olan halleri tedavi etmeye imkan verecek şekilde
düzenlenir.
(2) Durumu özel bir tedaviyi gerektiren mahpuslar, uzman kurumlara
veya sivil hastanelere sevk edilirler. Hastane hizmetlerinin kurum içinde
verilmesi halinde, bu kurumların araçları, donanımları ve ilaç stoklarının
hasta mahpusların tıbbi bakım ve tedavilerini karşılayabilecek uygunlukta
olur ve buralarda bu işe uygun eğitim görmüş görevliler bulunur.
(3) Her mahpusa, nitelikli bir dişçinin hizmetinden yararlanma imkanı
verilir.
23. (1) Kadın mahpusların tutulduğu kurumlarda doğum öncesi ve
doğum sonrası her türlü bakım ve tedavi için özel bir yer bulunur. İmkan
bulunan yerlerde, çocukların kurum dışında bir hastanede doğmaları için
gerekli düzenlemeler yapılır. Bir bebek hapishanede doğmuş ise,
hapishanede doğduğu doğum belgesine işlenmez.
(2) Bebeklerin anneleri ile birlikte kalmalarına izin verilen kurumlarda,
bebeklerin annelerinin bakımı altında olmadığı zamanlarda
bırakılabilecekleri ve nitelikli kişiler tarafından hizmet verilen bir kreş
sağlanır.
239 Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar
24. Sağlık görevlisi, mahpusların özellikle fiziksel ve ruhsal
hastalıklarını teşhis etmek ve gerekli bütün önlemleri almak, bulaşıcı
hastalık taşıdığından kuşkulandığı mahpusu diğerlerinden ayırmak,
rehabilitasyonu önleyebilecek fiziksel ve ruhsal kusurları not etmek ve her
birinin fiziksel çalışma kapasitesini tespit etmek amacıyla, her mahpusun
kuruma girişinden sonra en kısa sürede ve daha sonra gerektiği her zaman
mahpusu görür ve muayene eder.
25. (1) Sağlık görevlisi, mahpusların fiziksel ve ruhsal sağlıklarının
bakımını yapar ve bütün hasta mahpusları, hastalıktan şikayet edenleri ve
sağlığı bakımından özel olarak dikkat çekenleri her gün görür.
(2) Sağlık görevlisi, bir mahpusun fiziksel veya ruhsal sağlığının
bozulmuş olmasını ve mahpusun sağlığının mahpusluğun devamı veya
mahpusluk şartlarından biri nedeniyle kötü biçimde etkilenmiş olmasını
kurum yöneticisine bildirir.
26. (1) Sağlık görevlisi, aşağıdaki konularda düzenli olarak denetim
yapar ve yöneticiye tavsiyelerde bulunur:
a) Yiyeceklerin kalitesi, niceliği, hazırlanması ve servisi;
b) Kurumun ve mahpusların hijyenik şartları ve temizliği;
c) Kurumun temizliği ısınması, aydınlatılması ve havalandırılması;
d) Mahpusların giysilerinin ve yatacak yerlerinin uygunluğu ve temizliği;
e) Beden eğitimi ve spor faaliyetlerinden sorumlu bir teknik personelin
bulunmaması halinde, beden eğitimi ve sporla ilgili kurallara uyulması.
(2) Kurum yöneticisi, sağlık görevlisinin 25 (2) ve 26. Kurallara göre
sunduğu raporları ve tavsiyeleri dikkate alır; yapılan tavsiyelere
yöneticinin de katılması halinde, bu tavsiyeleri uygulamak için acil
tedbirler alınır; eğer alınacak tedbirler yöneticinin yetkisine girmiyorsa
veya yönetici yapılan bu tavsiyelere katılmıyorsa, hemen kendi raporunu
ve sağlık görevlisinin yaptığı tavsiyeyi daha yüksek makamlara sunar.
Disiplin ve cezalandırma
27. Disiplin ve düzen, sebatla sürdürülür; ancak hapishane güvenliği ve
topluluk yaşamının huzuru için gerekli olandan daha fazla kısıtlama
yapılamaz.
28. (1) Hiç bir mahpus, disiplin gerekçesiyle kurum hizmetlerinde
çalıştırılamaz.
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 240
(2) Ancak bu kural, uygulanacak rejimin amacı bakımından
mahpuslardan oluşturulan gruplara, denetim altında belirli sosyal,
eğitimsel ve sportif faaliyetler ve işlerin yaptırıldığı öz yönetime dayanan
sistemlerin gereği gibi yürütülmesini engellemez.
29. Aşağıdaki konular ancak yasayla veya yetkili idari makamların
yaptığı düzenlemelerle tespit edilir:
a) Disiplin suçu oluşturan eylemler;
b) Uygulanabilecek cezaların türleri ve süreleri;
c) Bu tür cezaları vermeye yetkili makam.
30. (1) Hiç bir mahpus yasada veya tüzükte öngörülmeyen bir ceza ile
cezalandırılamaz; bir mahpusa aynı suçtan ötürü iki kez ceza verilemez.
(2) Bir mahpus, hakkında isnat edilen suç ile ilgili olarak
bilgilendirilmedikçe ve kendisine savunma imkanı tanınmadıkça
cezalandırılamaz. Yetkili makam, olay hakkında tam bir inceleme yapar.
(3) Gerekli ve mümkün olduğu zaman, mahpusun savunmasını
çevirmen aracılığıyla yapmasına izin verilir.
31. Disiplin suçları bakımından bedensel ceza, karanlık bir hücreye
konulma ve her türlü zalimane, insanlıkdışı ve onur kırıcı ceza verilmesi
tamamıyla yasaktır.
32. (1) Sağlık görevlisi mahpusu muayene etmeden ve kendisine dar bir
yere kapatma veya yiyecek azaltma cezalarının uygulanabileceği
konusunda yazılı bir izin vermeden, böyle bir ceza uygulanamaz.
(2) Mahpusun fiziksel veya ruhsal sağlığına zarar verebilecek başka bir
ceza için de aynı kural uygulanır. Hiç bir durumda, 31. Kuraldaki prensibe
aykırı olan veya bu kuraldan uzaklaşan bir ceza verilemez.
(3) Sağlık görevlisi bu tür cezayı çekmekte olan mahpusları her gün
ziyaret eder; sağlık görevlisi, mahpusun fiziksel ve ruhsal sağlığı
bakımından bu cezanın sona erdirilmesini veya değiştirilmesini gerekli
görmesi halinde, durumu kurum yöneticisine tavsiye eder.
Kısıtlama araçları
33. Kelepçe, zincir, demir ve dar gömlek gibi kısıtlama araçları, bir
cezalandırma vasıtası olarak hiç bir zaman kullanılamaz. Ayrıca zincir ve
demir kısıtlamak için kullanılamaz. Aşağıdaki haller dışında, diğer
kısıtlama araçları da kullanılamaz:
241 Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar
a) Mahpusun yargısal veya idari bir makam önüne getirildiği zaman
çıkarılması koşuluyla, nakil sırasında kaçmasına karşı bir önlem olarak
kullanılması;
b) Sağlık görevlisinin talimatıyla sağlık sebepleriyle;
c) Kullanılan diğer yöntemlerin başarısız kalması halinde, bir
mahpusun kendisini veya başkasını yaralamasını veya bir mala zarar
vermesini önlemek amacıyla, kurum müdürünün talimatıyla; bu durumda
kurum müdürü en az bir kez sağlık görevlisine danışır ve yüksek idari
makamlara durumu bildirir.
34. Kısıtlama araçlarının kullanılma tarzı ve yöntemi hakkında
hapishane merkezi idaresi karar verir. Bu tür araçlar, kesinlikle gerekli
olduğundan daha uzun bir süre kullanılamaz.
Mahpusların bilgilenmeleri ve şikayetleri
35. (1) Girişi yapılan her mahpusa, kendisinin bulunduğu kategorideki
mahpuslara uygulanan rejimi düzenleyen kurallar, kurumun disiplin
şartları, bilgi edinmek ve şikayette bulunmak için izleyeceği usuller ile
hak ve yükümlülüklerini anlaması ve kurumun yaşamına uyum sağlaması
için gerekli diğer bütün konularda yazılı olarak bilgi verilir.
(2) Okur-yazar olmayan mahpuslara yukarıdaki bilgiler sözlü olarak
anlatılır.
36. (1) Her mahpusa haftanın bir günü, kurumun müdürüne veya
müdürü temsil etmeye yetkili bir görevliye taleplerini ve şikayetlerini
bildirme imkanı tanınır.
(2) Talepleri ve şikayetleri kurumu teftiş eden müfettişe bildirmek
mümkündür. Mahpuslara, müfettişle veya teftiş yapan her hangi bir
görevli ile kurum müdürü veya kurum mensubu bir görevlinin hazır
bulunmadığı bir ortamda konuşma imkanı tanınır.
(3) Bütün mahpusların, talep ve şikayetlerinin içeriği sansüre tabi
tutulmadan gerekli şekliyle hapishane merkez idaresine, yargısal
makamlara ve yetkili kılınmış diğer makamlara bu talep ve şikayetlerini
bildirmelerine izin verilir.
(4) Açıkça manasız veya temelsiz olmayan bütün talep ve şikayetler
hemen ele alınır ve gereksiz biçimde geciktirilmeden yanıtlanır.
Dış dünya ile irtibat kurma
37. Gerekli gözetim altında mahpusların düzenli aralıklarla aileleri ve
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 242
yakın arkadaşları ile haberleşmelerine ve ziyaret edilmelerine imkan
verilerek onlarla iletişim kurmalarına izin verilir.
38. (1) Yabancı ülke vatandaşı olan mahpusların vatandaşı oldukları
ülkenin diplomatik ve konsolosluk temsilcileriyle makul imkanlarla
iletişim kurmalarına izin verilir.
(2) Hapsedildikleri ülkede, vatandaşı oldukları Devletin diplomatik
veya konsolosluk temsilcisi bulunmayan mahpuslar, mülteciler veya
vatansız kimseler, kendilerinin menfaatlerinden sorumlu olan Devletlerin
diplomatik temsilcileriyle veya bu durumdaki kimseleri korumakla
görevli ulusal veya uluslararası makamlarla aynı imkanlarla iletişim
kurmalarına izin verilir.
39. Mahpusların gazete, dergi veya kurumların özel yayınlarını
okumaları, radyo dinlemeleri, konferansları veya kurum idaresinin
çıkardığı veya denetlediği benzeri araçları izlemeleri sağlanarak, önemli
haberler hakkında düzenli olarak bilgi sahibi olmaları sağlanır.
Kitaplık
40. Her kurumda, her kategoriden mahpusların kullanabileceği,
kendilerini geliştirici ve eğitici yeterli sayıda kitabın bulunduğu bir
kitaplık bulunur. Bu kitaplıktan tam olarak yararlanmaları için mahpuslar
teşvik edilir.
Din
41. (1) Kurumda aynı dine mensup önemli sayıda mahpusun bulunması
halinde bir din görevlisi atanır veya seçimi onaylanır. Mahpusların
sayısının gerektirmesi ve şartların imkan vermesi halinde, din görevlisinin
tam gün çalışması sağlanır.
(2) Birinci fıkraya göre atanan veya onaylanan din görevlisinin düzenli
hizmetleri yerine getirmesine ve uygun zamanlarda kendi dinindeki
mahpuslarla baş başa görüşmesine izin verilir.
(3) Bir mahpusun din görevlisi ile görüşme talebi reddedilmez. Öte
yandan bir mahpusun din görevlisinin kendisini ziyaret etme talebine karşı
çıkması halinde, kendisinin bu tutumuna tam olarak saygı gösterilir.
42. Şartlar elverdiği ölçüde her mahpusun kurumda verilen din
hizmetlerine katılması ve mensubu bulunduğu mezhebin gerekleri ve
ibadeti ile ilgili dinsel kitapları bulundurması sağlanarak, dinsel
ihtiyaçlarını karşılamasına izin verilir.
243 Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar
Mahpusların eşyalarının saklanması
43. (1) Mahpuslara ait olan her türlü para, değerli eşya, giysi ve
kurumun tüzüğüne göre kendisinde bulunmasına izin verilmeyen diğer
şeyler, mahpusun kuruma girişi ile birlikte güvenliğe alınır. Bu eşyaların
envanteri mahpus tarafından imzalanır. Bunların güvenli şartlarda
saklanması için gerekli tedbirler alınır.
(2) Mahpusun parasını harcamasına veya eşyasını kurum dışına
göndermesine izin verilmesi veya hijyenik nedenlerle giysilerinin imha
edilmesi halleri dışında, sahip olduğu bütün eşyaları ve parası, tahliyesi
sırasından kendisine geri verilir. Mahpus, kendisine eşyalarının ve
parasının geri verildiğini gösteren bir belge imzalar.
(3) Mahpusa verilmesi için gönderilen para ve diğer eşyalar hakkında
da aynı işlem yapılır.
(4) Bir mahpusun bir ilacı beraberinde getirmesi halinde, sağlık
görevlisi bunların nasıl kullanılacağına karar verir.
Ölüm, hastalık, nakil ve diğerlerinin bildirilmesi
44. (1) Mahpusun ölmesi veya ağır hastalanması veya ciddi biçimde
yaralanması, veya ruhsal hastalıklarının tedavisi için başka bir kuruma
gönderilmesi halinde, eğer mahpus evli ise eşine veya en yakın akrabasına
ve her halü karda, mahpus tarafından daha önce adı verilen kişiye kurum
müdürü tarafından haber verilir.
(2) Mahpus, yakın akrabalarının ölümü veya ağır hastalığından
haberdar edilir. Yakın akrabasının ölümcül hasta olması durumunda,
şartların elvermesi halinde mahpusun bu yakınını tek başına veya
kendisine refakat eden biriyle ziyaret etmesine izin verilir.
(3) Her mahpus hapsedildiğini veya başka bir kuruma nakledildiğini
hemen ailesine bildirme hakkına sahiptir.
Mahsupların nakli
45. (1) Mahpusların kurumdan götürülmesi veya kuruma getirilmesi
sırasında, mümkün olduğu kadar halkın kendilerini görmesinden sakınılır;
mahpusların bir saldırıya, merak uyandırmaya ve her hangi bir biçimde
ifşa edilmeye karşı korunmaları için gerekli tedbirler alınır.
(2) Mahpusların yeterli hava ve ışıklandırması olmayan bir araçla veya
kendilerini fiziksel sıkıntı içinde bırakacak her hangi bir tarzda
nakledilmeleri yasaklanır.
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 244
(3) Mahpusların nakil masrafları idare tarafından karşılanır ve
mahpusların hepsi eşit şartlarda nakledilir.
Kurum personeli
46. (1) Hapishane idaresi her derecedeki personeli dürüstlük,
insancıllık, mesleki ehliyet ve kurumun yönetimi için gerekli olan
çalışmaya şahsen uygunluk gibi kıstasları uygulayarak dikkatlice seçer.
(2) Hapishane idaresi, hem personelin hem de halkın gözünde bu işin
büyük öneme sahip sosyal bir hizmet olduğu şeklinde bir kanaati sürekli
olarak ayakta tutmaya ve bunu devam ettirmeye çalışır ve halkın bu yönde
bilgilendirilmesi amacıyla her türlü uygun araç kullanılır.
(3) Yukarıda belirtilen amaçların yerine getirilmesini sağlamak için,
kurum personeli tam gün çalışma esasına göre hapishane görevlileri
olarak atanırlar; iyi halleri, meslekte etkinlikleri ve fiziksel kapasitelerine
göre memurluk statüleri devam eder. Personel maaşı cazip ve erkekleri ve
kadınları geçindirmeye yetecek kadar olur; işten elden edilen gelir ve
çalışma şartları, işin niteliğine göre yüksek düzeyde olur.
47. (1) Kurum personeli, yeterli eğitimi almış ve bilgiye sahip
kişilerden seçilir.
(2) Göreve başlamadan önce kurum personeline genel ve özel görevleri
hakkında eğitim verilir. Personelin teorik ve pratik sınavlardan geçmesi
aranır.
(3) Kurum personeli göreve başladıktan sonra ve mesleki kariyerleri
boyunca, uygun aralıklarla düzenlenen meslek içi kurslara katılarak,
bilgilerini artırır ve mesleki ehliyetlerini yükseltirler.
48. Bütün kurum personeli her zaman mahpuslara örnek olacak tarzda
ve saygınlıklarına yaraşır biçimde davranırlar ve görevlerini yerine getirir.
49. (1) Kurumda mümkün olduğu kadar yeterli sayıda psikiyatr,
psikolog, sosyal hizmet uzmanı, öğretmen, meslek eğitimcisi
bulundurulur.
(2) Sosyal hizmet uzmanları, öğretmenler ve meslek eğitmenleri daimi
statüde çalışırlar; ayrıca yarım gün çalışanlara veya gönüllü çalışanlara da
kurumda çalışma imkanı verilir.
50. (1) Kurum müdürü, kurumu idare görevi için şahsiyet, idarecilik,
eğitim ve tecrübe bakımından yeterli niteliklere sahip bulunur.
245 Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar
(2) Kurum müdürü zamanının tamamını resmi görevine hasreder.
Kurum müdürü yarım gün çalışma esasına göre atanamaz.
(3) Kurum müdürü kurum binasında veya kurumun hemen yakınında
bir yerde kalır.
(4) Kurum müdürü iki veya daha fazla kuruma bakmakla
görevlendirilmesi halinde, her kurumu sık aralıklarla ziyaret eder. Bu
kurumlardan her birinde kurumdan sorumlu bir görevli bulunur.
51. (1) Kurum müdürü, müdür yardımcısı ve diğer kurum personelinin
çoğu, kurumdaki mahpusların çoğunluğunun konuştuğu dili konuşur, veya
mahpusların büyük çoğunluğunun konuştuğu dili anlar.
(2) Gerektiği her zaman bir çevirmenin yardımından yararlanılır.
52. (1) Bir veya daha fazla sağlık görevlisinin tam gün hizmet
vermesini gerektirecek kadar büyük olan kurumlarda, sağlık
görevlilerinden en az biri kurum binasında veya hemen kurumun
yakınında bir yerde kalır.
(2) Diğer kurumlardaki sağlık görevlileri kurumu her gün ziyaret eder
ve acil durumlarda hemen müdahale edebilecek kadar yakında otururlar.
53. (1) Hem erkeklerin hem de kadınların bulunduğu kurumlarda
kadınlara ayrılan yerler, kadın görevlilerin sorumluluğu altındadır;
kurumun bu kısmının anahtarları kadın görevlilerin elinde bulunur.
(2) Bir kadın görevli refakat etmedikçe hiç bir erkek görevli kurumun
kadınlara ayrılan bölümüne giremez.
(3) Kadın mahpuslar sadece kadın görevliler tarafından dinlenebilir ve
izlenebilir. Ancak bu kural, erkek görevlilerin ve özellikle doktorların ve
öğretmenlerin, kurumda veya kurumun kadınlara ayrılmış olan
bölümünde mesleki görevlerini yerine getirmelerini engel olmaz.
54. (1) Kurum görevlileri mahpuslarla ilişkileri sırasında meşru
müdafaa, kaçma teşebbüsü, yasaya veya hukuki düzenlemelere dayanan
bir emre aktif veya pasif direnme halleri dışında zor kullanamazlar. Zora
başvuran görevliler kesinlikle gerekli olandan daha fazla zor
kullanamazlar; zor kullanmaları halinde olayı derhal kurum yöneticisine
bildirirler.
(2) Saldırgan mahpusları tutabilmeleri için hapishane görevlilerine özel
olarak fiziksel eğitim verilir.
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 246
(3) Mahpuslarla doğrudan irtibat halinde çalışan görevliler, özel
durumlar dışında, silah taşıyamazlar. Ayrıca, silah kullanma konusunda
kendilerine eğitim verilmemiş olan görevlilere hiç bir koşulda silah
verilmez.
Teftiş
55. Cezaevleri ve bu kurumdaki hizmetler, yetkili bir makam tarafından
atanmış vasıflı ve deneyimli müfettişler tarafından düzenli olarak
denetlenir. Müfettişlerin görevi, cezaevinin gayelerinin ve ıslah edici
işlevlerinin yerine getirmesini göz önünde tutarak, özellikle bu kurumların
yürürlükte bulunan yasalara ve hukuki düzenlemelere göre idare
edilmesini sağlamaktır.
BÖLÜM II : ÖZEL KATEGORİLERE UYGULANACAK
KURALLAR
A. HÜKÜMLÜLER
Yönlendirici prensipler
56. Bundan sonraki yönlendirici prensipler, bu metnin Birinci
maddesindeki İlk Tespitlere uygun olarak, ceza kurumlarının yönetim
esasını ve gerçekleştirmeyi amaçladıkları hedefleri göstermek amacıyla
tasarlanmıştır.
57. Hapis cezası veya failin dış dünyadan mahrum kalması sonucunu
doğuran diğer tedbirler, kişiyi özgürlüğünden yoksun bırakarak, kendi
iradesi ile hareket etme hakkını elinden alan sıkıntı verici bir durumdur.
Bu nedenle cezaevi sistemi, geçici olarak haklı görülebilecek ayırmalar
veya disiplinin sağlanması dışında, durumun doğasında varolan sıkıntıyı
ağırlaştıramaz.
58. Bir hapis cezasının veya özgürlükten yoksun bırakan benzer bir
tedbirin amacı ve meşruiyeti toplumu suça karşı korumaktır. Bu amaç
ancak, hapislik döneminin mümkün olduğu kadar, suçluya toplum içine
geri döndüğü zaman hukuk içinde kalma ve kendi kendini idare edebilme
isteğini ve yeteneğini kazandırmak için kullanılmış olması halinde
gerçekleşebilir.
59. Bu amacı gerçekleştirmek için, kurum uygun ve kullanılabilir olan
her türlü sonuç verici, eğitsel, ahlaki, ruhsal ve diğer güçler ile yardım
araçlarını kullanır; kurum bütün bunları mahpusların bireysel olarak ıslah
edilme ihtiyaçlarına göre uygulamaya çalışır.
247 Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar
60. (1) Kurumun uyguladığı rejim, mahpusların sorumluluğunu
azaltmadan veya insan onuruna gösterilen saygıyı düşürmeden, hapishane
yaşamı ile özgür yaşam arasındaki farkı asgariye indirmeye çalışır.
(2) Cezanın tamamlanmasından önce, mahpusun toplum içindeki
yaşama tedrici bir dönüş yapması için gerekli tedbirler alınması arzu
edilir. Duruma göre aynı kurum içinde veya uygun başka bir kurumda
tahliye öncesi bir rejimin uygulanması suretiyle, polise bırakılmayan ve
fakat etkili bir sosyal yardım kurumu ile ilişki halinde bir tür izlemenin
yapıldığı isnatlı tahliye yoluyla, bu amacın gerçekleşmesi sağlanabilir.
61. Mahpusların uygulanan ıslah rejimi, kendilerini toplumdan
dışlamaya değil ve fakat toplumun bir parçası olmaya devam etmelerini
sağlamaya çalışır. Bu nedenle, mahpusların topluma kazandırılma
amacında kurum görevlilerine yardım etmeleri mümkün olduğu takdirde,
toplumsal kuruluşlar da göreve çağrılır. Mahpusun ailesiyle mümkün olan
her türlü ilişkisini sağlamak ve geliştirmekle yükümlü olan kurumun
sosyal hizmet uzmanları ile ciddi toplumsal kuruluşlar arasında ilişkiler
kurulur. Yasaya ve hapis cezasına uygun düştüğü ölçüde, mahpusların
kişisel menfaatleri, sosyal güvenlik hakları ve diğer toplumsal
menfaatleriyle ilgili haklarını korumak için tedbirler alınır.
62. Kurumdaki sağlık hizmetleri, mahpusun rehabilitasyonunu
engelleyen her hangi bir fiziksel veya ruhsal hastalığı veya problemi teşhis
ve tedavi etmeye çalışır. Bu amaç için her türlü sıhhi, tıbbi ve psikiyatrik
hizmet sağlanır.
63. (1) Bu prensiplerin gerçekleştirilmesi, uygulanacak olan rejimin
ferdileştirilmesini, ve bu amaçla mahpusların esnek bir sınıflandırma
sistemine tabi tutulmasını gerektirir; bu nedenle her grup, kendilerine
uygun muamele gösterebilecek olan kurumlara dağıtılır.
(2) Bu kurumlarda her grup için aynı derecede güvenlik tedbiri
bulunması gerekmez. Farklı grupların ihtiyaçlarına göre farklı derecelerde
güvenlik tedbiri alınması uygun olur. Kaçmaya karşı hiç bir fiziksel engel
getirmeyen ve fakat burada bulunanların öz disiplini esasına dayanan açık
kurumlar, dikkatle seçilmiş mahpusların rehabilitasyonu için en uygun
şartları sağlar.
(3) Kapalı kurumlardaki mahpusların kendilerine uygulanan rejimin
ferdileştirilmesini önlemeyecek sayıda olmaları uygun olur. Bazı
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 248
ülkelerde bu tür kurumlardaki mahpus sayısının beş yüzü aşmamasına
gerektiği kabul edilmiştir. Açık kurumlarda bu sayı mümkün olduğu kadar
daha az olmalıdır.
(4) Öte yandan, gerekli imkanların sağlanamayacağı kadar küçük
kurumların bulunması uygun değildir.
64. Mahpusun tahliye edilmesiyle birlikte toplumun görevi sona ermez.
Tahliye edilmiş mahpusların kendisine ve kendisine sağlanan toplumsal
rehabilitasyona gelebilecek zararları azaltmaya yönelik, etkili bir bakım
hizmeti veren resmi veya özel kuruluşlar bulunur.
Uygulanan rejim
65. Hapis cezasına veya benzeri bir tedbire mahkum olan mahpusların
ıslahının amacı, ceza süresinin izin verdiği ölçüde bu kimselerde hukuka
saygı ve kendilerine yeterli hale gelme isteğinin oluşmasını ve bunları
yapmak için uygun duruma gelmelerini sağlamaktır. Islah rejimi,
mahpusların öz saygılarını ve sorumluluk duygularını geliştirecek şekilde
uygulanır.
66. (1) Bu amacı gerçekleştirmek için, her mahpusun toplumsal
geçmişini ve suç sicilini, fiziksel ve ruhsal kapasitesini ve kabiliyetini,
şahsi tabiatını, hapis cezasının süresini ve tahliye edildikten sonrası için
beklentilerini dikkate alarak, mahpusun bireysel ihtiyaçlarına uygun
biçimde, mahpusun bulunduğu ülkede mümkün olduğu takdirde dinsel
tedbirler de dahil, eğitimsel, meslek rehberliği ve öğretimi, grup çalışması,
iş danışmanlığı, fiziksel gelişme ve morali güçlendirme gibi her türlü
uygun vasıta kullanılır.
(2) Mahpusun cezaevine girişinden sonra cezaevi müdürüne, belirli bir
uzunlukta ceza almış her mahpus için yukarıdaki fıkrada belirtilen
konularda tam bir rapor verilir. Bu tür bir rapor her zaman, mümkün
olduğu taktirde psikiyatri alanında tecrübesi olan bir sağlık görevlisinin
mahpusun fiziksel ve ruhsal durumu hakkında vereceği bir raporu da içerir.
(3) Raporlar ve konuyla ilgili belgeler şahsi dosyaya konur. Bu dosya
günü gününe tutulur; dosyalar ihtiyaç meydana geldiğinde, görevli
personel tarafından her an bakılabilecek bir şekilde düzenlenir.
Sınıflandırma ve ferdileştirme
67. Sınıflandırmanın amacı şunlardır:
249 Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar
a) Cezai sicilleri ve kötü karakterleri nedeniyle, başkalarını kötü yönde
etkileme ihtimali bulunan mahpusları diğer mahpuslardan ayırmak;
b) Mahpusların sosyal rehabilitasyonu bakımından kendilerine
uygulanacak rejimi kolaylaştırmak amacıyla onları sınıflara ayırmak.
68. Farklı sınıflardaki mahpuslara uygulanacak rejim için, mümkün
olduğu kadar ayrı kurumlar veya aynı kurumun farklı bölümleri kullanılır.
69. Belirli bir süre cezası bulunan bir mahpusun kuruma girişinin
yapılmasından sonra mümkün olan en kısa sürede ve kişiliği hakkında
inceleme yapıldıktan sonra, bireysel ihtiyaçları, kapasitesi ve temayülleri
doğrultusunda, bu mahpus için bir ıslah programı hazırlanır.
Ayrıcalıklar
70. Mahpusları iyi davranmaya teşvik etmek, sorumluluk duygularını
geliştirmek ve kendilerine uygulanan rejimle işbirliği yapmalarını ve
bundan yararlanmalarını sağlamak için, her kurumda farklı sınıflardaki
mahpuslara uygun bir ayrıcalıklar sistemi ile farklı rejim metotları
oluşturulur.
Çalışma
71. (1) Mahpusların çalışması, cefa verici bir tarzda olamaz.
(2) Hapis cezası alan bütün mahpuslardan, sağlık görevlisi tarafından
belirlenmiş fiziksel ve ruhsal şartlarına uygun bir işte çalışmaları istenir.
(3) Normal bir çalışma gününde mahpusların aktif olarak çalışmaları
için, kendilerine yararlı nitelikte bir iş yaptırılır.
(4) Yaptırılan iş, mümkün olduğu kadar, mahpuslara tahliye edildikten
sonra geçimini sağlama yeteneği kazandırır veya bunu artırır.
(5) Mahpusların ve özellikle genç mahpusların kazanç sağlamaları için
yararlı olabilecekleri alanlarda kendilerine mesleki eğitim verilir.
(6) Seçilebilecek uygun meslekler arasından ve kurum idaresinin ve
kurum disiplin şartlarına uygun olarak, mahpuslara yapmak istedikleri işi
seçme imkanı verilir.
72. (1) Mahpusların normal mesleki yaşam şartlarına hazırlanmalarını
sağlamak için, kurum içindeki çalışma düzeni ve yöntemi, mümkün
olduğu kadar kurum dışındaki çalışma şartlarına benzetilir.
(2) Ancak mahpusların elde ettikleri kazançlar ve kendilerine verilen
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 250
mesleki eğitim, kurum içinde belirli bir sektörden mali kazanç sağlama
amacına yöneltilemez.
73. (1) Sanayi veya tarım kuruluşunun doğrudan idare tarafından
işletilmesi ve özel işletmeciler tarafından işletilmemesi tercih edilir.
(2) Mahpusların idare tarafından işletilmeyen bir işletmede
çalıştırılmaları halinde, mahpuslar her zaman kurum personelinin
gözetimi altında bulunurlar. Eğer mahpuslar, hükümetin başka bir
kuruluşu için çalıştırılmıyorlarsa, bu tip bir iş normal olarak verilen ücret,
mahpusların ürettikleri dikkate alınarak, mahpusları çalıştıran tarafından
tam olarak idareye ödenir.
74. (1) Mahpus olmayan işçilerin güvenliğini ve sağlığını korumak için
alınan önlemler, aynı oranda bu kurumlarda da alınır.
(2) Mahpusların iş kazası ve meslek hastalıklarından ötürü, mahpus
olmayan işçiler için kanunun öngördüğü tazminattan daha az olmayacak
oranda bir tazminat alabilmeleri için düzenleme yapılır.
75. (1) Mahpusların günlük ve haftalık çalışma saatleri, mahpus
olmayan işçiler için uygulanan yerel kurallar veya gelenekler dikkate
alınarak, yasayla veya idari düzenlemelerle belirlenir.
(2) Çalışma süresi, dinlenmek için haftanın bir günü ve mahpusların
ıslah ve rehabilitasyonun gereği olarak eğitim ve diğer faaliyetler için
yeterli zaman ayrılacak biçimde düzenlenir.
76. (1) Mahpusların çalışmalarına karşılık eşit ücret alabilecekleri bir
sistem kurulur.
(2) Kurulan sisteme göre, mahpusların kazançlarından en azından bir
kısmını izin verilen maddeleri kullanmak üzere alabilmeleri için
harcamalarına ve bir kısmını da ailelerine göndermelerine izin verilir.
(3) Bu sistemde aynı zamanda, mahpusların kazandıklarının bir kısmı,
salıverildiklerinde kendilerine geri ödenmek üzere, idare tarafından bir
fonda biriktirilir.

Eğitim ve eğlence
77. (1) Bütün mahpuslara kendilerine yarar sağlayacak öğretim ile,
dinsel eğitimin verilmesi mümkün olan ülkelerde dinsel eğitim de verilir.
Okur-yazar olmayan mahpuslar ile genç mahpusların eğitimi zorunludur,
ve idare tarafından bu kişilerin eğitimine özel bir dikkat gösterilir.
(2) Mahpusların eğitimi, salıverildikleri zaman güçlükle karşılaşmadan
251 Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar
eğitimlerini sürdürebilmeleri için, mümkün olduğu takdirde, ülkenin
eğitim sistemi ile bütünleştirilir.
78. Mahpusların ruhsal ve fiziksel sağlıkları için her kurumda
eğlendirici ve kültürel faaliyetler düzenlenir.
Sosyal ilişkiler ve mahpusluk sonrası izleme
79. Mahpusun ve ailesinin yararına olduğu ölçüde, mahpus ile ailesi
arasındaki ilişkinin sürdürülmesine ve geliştirilmesine özel bir önem
verilir.
80. Mahpusun cezasını çekmeye başlamasından itibaren, tahliye
edildikten sonra geleceğini düşünmesi sağlanır ve mahpusun sosyal
rehabilitasyonu ile ailesinin menfaatleri için hizmet verebilecek kurum
dışındaki kuruluşlar ve kişilerle ilişki kurması için teşvik edilir ve
kendisine yardım edilir.
81. (1) Tahliye edilen mahpusların toplumla bütünleşmelerine yardımcı
olan resmi veya gayri resmi kurum ve kuruluşlar, tahliye edilen
mahpusların, mümkün olduğu kadar ve gerekli olduğu ölçüde, gerekli
belgeleri ve kimlik bilgileri edinmelerini, kalabilecekleri uygun bir yere
ve gidebilecekleri bir işe sahip olmalarını, iklim ve mevsim şartlarına
uygun ve yeterli bir biçimde giyinebilmelerini, hedeflerine ulaşmaları için
yeterli imkanlara sahip olmalarını ve tahliye edildikten hemen sonra kendi
yaşamlarını sürdürebilmelerini sağlar.
(2) Bu tür kuruluşların yetkili temsilcilerine kuruma girme ve
mahpuslarla görüşme imkanı verilir ve mahpusun cezasının
başlangıcından itibaren, mahpusun geleceği hakkında kendileriyle
görüşme yapılır.
(3) Bu tür kuruluşların gösterdikleri çabalardan en yüksek verimin
alınması için, bu kuruluşların faaliyetlerinin merkezileştirilmesi veya
koordine edilmesi daha uygun olur.

B. AKIL VE RUH HASTASI OLAN MAHPUSLAR
82. (1) Akıl hastası olduğu tespit edilen kişiler cezaevlerinde
tutulamazlar, ve bu kişilerin mümkün olan en kısa süre içinde akıl
hastanelerine sevk edilmeleri için gerekli düzenlemeler yapılır.
(2) Diğer ruhsal hastalıklardan veya anormalliklerden şikayetçi olan
mahpuslar, uzman tıbbi kurumlarda gözlem altına alınır ve tedavileri
yapılır.
(3) Bu tür bir mahpus hapishanede kaldığı sürece, bir sağlık
görevlisinin özel olarak gözetimi altında tutulur.
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 252
(4) Cezaevlerinin sağlık ve psikiyatri servisleri, bu tür bir tedaviye
ihtiyaç duyan diğer mahpusların psikiyatrik tedavilerini de sağlar.
83. Tahliyeden sonra psikiyatrik tedavinin sürdürülmesinin gerekli
olması halinde buna devam edilmesi ve sosyal psikiyatrik bakımın
sağlanması için ilgili kuruluşlarla birlikte gerekli tedbirler alınır.

C. GÖZALTINDA VEYA TUTUKLU BULUNAN MAHPUSLAR
84. (1) Gözaltına alınan veya haklarında bir suç isnadı olduğu için polis
nezaretinde veya tutukevinde (hapishanede) tutulan ve fakat henüz
yargılanmamış ve hüküm giymemiş olan kişiler, bundan sonra bu
kurullarda “tutuklu” olarak geçecektir.
(2) Hükümlü olmayan mahpusların masum oldukları varsayılır ve
kendilerine buna göre muamele yapılır.
(3) Kişi özgürlüğünün korunması için getirilen veya tutuklu bulunanlar
bakımından uyulması gereken usulleri belirten kurallar saklı kalmak
kaydıyla, bu mahpuslar, aşağıda sadece temel unsurları gösterilen
kurullarda tanımlanan özel bir rejimden yararlandırılır.
85. (1) Tutuklu olan mahpuslar, hükümlü mahpuslardan başka bir yerde
tutulurlar.
(2) Genç tutuklular, yetişkinlerden ayrı bir yerde ve kural olarak ayrı bir
kurumda tutulurlar.
86. Tutuklular, iklim şartları bakımından değişik yerel adetler saklı
kalmak kaydıyla, geceleri ayrı odalarda tek başlarına kalırlar.
87. Tutuklular istedikleri takdirde, kurumun düzenine uygun düşecek
sınırlar içinde, bedelini kendilerinin ödemeleri koşuluyla yiyeceklerini
kurum vasıtasıyla veya aileleri veya arkadaşları aracılığıyla dışarıdan
temin edebilirler. Aksi takdirde, kurum idaresi tutukluların yiyeceklerini sağlar.
88. (1) Tutukluların kendi giyeceklerini temiz ve uygun olmaları
şartıyla giymelerine izin verilir.
(2) Bir tutuklunun mahpus elbisesi giymesi halinde, kendisine
hükümlülerin elbisesinden farklı bir elbise verilir.
89. Tutuklulara her zaman çalışma imkanı sağlanır, ancak çalışmaları
şart koşulmaz. Tutuklu çalışırsa, bunun için kendisine ödeme yapılır.
90. Adalet dağıtımının yararına ve kurumun güvenliğine ve düzenine
uygun olmak koşuluyla, bedelini kendisinin veya üçüncü bir kişinin
253 Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar
ödemesi halinde, tutukluların kitap, gazete, yazılı materyaller ve diğer
meşguliyet araçları temin etmesine izin verilir.
91. Tutukluların, yaptıkları başvurunun makul olması ve giderlerini
kendileri karşılamaları halinde, kendi doktorları ve diş hekimleri
tarafından ziyaret ve tedavi edilmesine izin verilir.
92. Tutukluların ailelerini, tutulmaları konusunda hemen haberdar
edebilmelerine izin verilir, tutukluların aileleri ve arkadaşlarıyla irtibat
kurabilmeleri ve adalet dağıtımının yararı ve kurumun güvenliği ve düzeni
için gerekli kısıtlama ve denetime tabi olarak, aileleri ve arkadaşları
tarafından ziyaret edilebilmeleri için kendilerine her türlü makul kolaylık
gösterilir.
93. Tutukluların savunmalarını hazırlayabilmeleri için ücretsiz adli
yardım almak üzere başvurmalarına, ve savunmaları konusunda görüşmek
üzere avukatı tarafından ziyaret edilmelerine ve hazırladıkları gizli
talimatları avukatlarına verebilmelerine imkan tanınır. Bu amaçlar için,
tutuklunun istemesi halinde kendisine yazılı materyaller sağlanır.
Mahpuslar ile avukatları arasındaki görüşmeler gözle izlenebilir, ancak
polisin veya kurum personeli onları dinleyemez.

D. HUKUKİ SEPEPLERLE MAHPUS OLANLAR
94. Kanunun borç nedeniyle hapis cezası öngördüğü, veya bir cezai
olmayan başka bir muhakeme sonunda mahkemenin hapis cezasına
hükmedebildiği ülkelerde, bu suretle hapsolunan kişiler, hapisliğin
güvenliğini ve düzeni sağlamak için gerekli olandan daha fazla ve daha
ağır sınırlamalara tabi tutulamaz. Ancak, kendilerinden çalışmaları
istenebilmesi dışında, onlara yapılacak muamele, tutuklu mahpuslardan
daha hafif olmayabilir.

E. İSNATSIZ GÖZALTINA ALINAN VEYA TUTULANLAR
95. Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi’nin dokuzuncu
maddesi hükümleri saklı kalmak kaydıyla, Birinci Bölümde ve İkinci
Bölümün C kısmında sağlanan koruma, haklarında bir suç isnadı
olmaksızın gözaltına alınmış veya tutulmuş kişilere de aynı şekilde
sağlanır. İkinci Bölümün A kısmının ilgili hükümleri, uygulanmaları
halinde nezarette tutulan bu özel kategorideki kişilerin yararına olması ve
suçtan başka nedenlerle mahkum edilmiş kişilerin yeniden eğitimine ve
rehabilitasyonuna aykırı olmaması halinde bunlara da uygulanır.
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu

HERHANGİ BİR BİÇİMDE TUTULAN VEYA HAPSEDİLEN
KİŞİLERİN KORUNMASI İÇİN PRENSİPLER BÜTÜNÜ

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 9 Aralık 1988 tarihli ve 43/173
sayılı Kararıyla kabul edilmiştir.

PRENSİPLERiN KAPSAMI
Bu prensipler her hangi bir biçimde tutulan veya hap solunan herkesin
korunması için uygulanır.

TANIMLAR
Prensipler Bütününün amaçları bakımından:
a) “Gözaltına alma”, bir kimseyi suç işlediği iddiasıyla veya bir
makamın tasarrufuyla yakalama eylemini;
b) “Tutulan kimse”, bir suç nedeniyle mahkum edilme durumu
hariç, kişi özgürlüğünden yoksun bırakılan bir kimseyi;
c) “Hapsedilen kimse”, bir suçtan mahkum edilmesi nedeniyle kişi
özgürlüğünden yoksun bırakılan bir kimseyi;
d) “Tutma”, yukarıda tanımlanan kişinin tutulmuş olma durumunu;
e) “Hapsetme”, yukarıda tanımlanan kişinin hapsedilmiş olma
durumunu;
f) “Yargısal veya diğer bir makam” terimleri, yasaya göre statü ve
görev süresi bakımından mümkün olan en çok yetkiye, tarafsızlık ve
bağımsızlık güvencelerine sahip yargısal veya diğer bir makamı, ifade eder.
Madde 1- İnsani tarzda muamele yükümlülüğü
Her hangi bir biçimde tutulan veya hapsedilen bir kimse,
insaniyetin ve insanın doğuştan sahip olduğu insanlık onuruna saygının
gerektirdiği bir biçimde muamele görür.
Madde 2- Hukuka uygun tutma
Gözaltına alma, tutma veya hapsetme, sadece kanunun hükümlerine
255 Herhangibir Biçimde Tutulan veya Hapsedilen Kişilerin Korunması
kesinlikle uygun olarak yetkili memurlarca veya bu iş için yetkilendirilmiş
kişilerce yerine getirilir.
Madde 3- Saklı Hükümler
Bir Devlet her hangi bir biçimde tutulan veya hapsedilen kişilere
yasalar, sözleşmeler, hukuki düzenlemeler ve gelenekler ile tanıdığı insan
haklarını, bu Prensipler Bütünü’nün bu tür hakları tanımadığı veya daha
az ölçüde tanıdığını bahane ederek, tanınmış hakları kısıtlayamaz veya bu
hakların kullanımını durduramaz.
Madde 4- Tutmanın ve diğer tedbirlerin yargısal denetimi
Her türlü tutma veya hapsetme kararı ve tutulan veya hapsedilen bir
kimsenin insan haklarını her hangi bir biçimde etkileyen bütün tedbirlere
yargısal veya diğer bir makam tarafından karar verilir veya bu tedbirler bu
makamların etkili denetimine tabi tutulur.
Madde 5- Ayrımcılık yasağı
1. Bu prensipler ırk, renk, cinsiyet, dil, din ve dini inanç, siyasal veya
başka bir fikir, ulusal, etnik veya toplumsal köken, mülkiyet, doğum
veya başka bir statü gibi bir nedenle ayrım yapılmaksızın, bir
Devletin ülkesinde bulunan herkese uygulanır.
2. Kadınların, özellikle de hamile ve bebekli Kadınların, çocukların ve
küçüklerin, yaşlıların, hasta veya özürlü kişilerin sadece haklarını ve
özel durumlarını korumak amacıyla alınan ve hukuka göre uygulanan
tedbirler Ayrımcılık sayılamaz. Bu tür tedbirlere duyulan ihtiyacın
bulunup bulunmadığı ve uygulanması, her zaman yargısal veya diğer bir
makamın denetimine tabidir.
Madde 6- İşkence yasağı
Her hangi bir biçimde tutulan veya hapsedilen bir kimse,
işkenceye veya zalimane, insanlık dışı veya onur kırıcı muamele veya
cezaya maruz bırakılamaz.
* “Zalimane, insanlık dışı veya onur kırıcı muamele veya ceza” deyimi,
tutulmuş veya hapsedilmiş bir kimseyi geçici veya sürekli olarak her hangi
bir doğal duyumunu kullanmaktan veya bulunduğu yer ve zamanın
farkında olmaktan yoksun bırakma da dahil, fiziksel veya ruhsal bütün
istismar edilme hallerine karşı mümkün olan en geniş ölçüde koruyacak
bir biçimde yorumlanır.
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 256
* Hiç bir durum, işkenceyi veya diğer zalimane, insanlık dışı veya onur
kırıcı muamele veya cezayı haklı göstermek için ileri sürülemez.
Madde 7- Kuralların ihlalini cezalandırma ve ihlalleri ihbar ödevi
1. Devletler, bu prensiplerde yer alan haklara ve ödevlere aykırı bütün
fiilleri hukuken yasaklar; bu tür eylemleri gerekli yaptırımlara başlar ve bu
tür eylemler hakkında yapılan şikayetler konusunda tarafsız soruşturmalar
yapar.
2. Bu Prensipler Bütününün ihlal edildiğine veya ihlal edilmek üzere
olduğuna inanmak için sebepleri bulunan kamu görevlileri, konuyu üst
makamlara veya gerektiği takdirde konuyu incelemeye veya hukuki
yoldan çözüm getirmeye makamlara veya organlara bildirir.
3. Bu Prensipler Bütününün ihlal edildiğine veya ihlal edilmek üzere
olduğuna inanmak için sebepleri bulunan her hangi bir kimse, olaya
karışan kamu görevlilerin üst makamlarından başka, konuyu incelemeye
veya hukuki yoldan çözmeye yetkili diğer makam veya organlara bildirme
hakkına sahiptir.
Madde 8- Tutulan kimselerin hükümlülerden ayrı tutulması
Tutulan kişiler, mahkum edilmemiş olmalarının gerektirdiği tarzda
muamele görürler. Buna göre tutulan kişiler mümkün olan en kısa sürede
hapsedilmiş kişilerden ayrı bir yere konur.
Madde 9- Hukuka uygun tutma
Bir kimseyi gözaltına alan, o kimseyi tutan veya olayı soruşturan
görevliler, sadece hukuken kendilerine verilmiş olan yetkileri kullanırlar
ve bu yetkilerin kullanılması yargısal veya diğer bir makamın denetimine
tabi tutulur.
Madde 10- İsnatlar konusunda bilgilendirilme hakkı
Gözaltına alınan bir kimse, Gözaltına alındığı anda gözaltına alınma
sebepleri konusunda ve hemen sonra kendisine isnat edilen suçlar
hakkında bilgilendirilir.
Madde 11- Yargıç tarafından dinlenme ve savunma hakkı
1. Bir yargılama veya diğer bir makam tarafından hemen dinlemesi
için kendisine etkili bir imkan verilmeyen bir kimse gözaltında tutulu
bırakılamaz. Tutulan bir kimse, kendini bizzat savunma veya hukuken
öngörülen usule göre avukattan yardım alma hakkına sahiptir.
257 Herhangibir Biçimde Tutulan veya Hapsedilen Kişilerin Korunması
2. Tutulan bir kimseye ve eğer varsa bu kimsenin avukatına da,
kendisini tutma gerekçelerinin yer aldığı bir tutma kararı hemen tebliğ
edilir.
3. Yargısal veya diğer bir makama, tutmanın devamına gerek olup
olmadığını inceleme yetkisi verilir.
Madde 12- Gözaltı tutanağı ve tutanağın tebliği
1. Şu konular tam olarak tutanağa geçirilir:
a) Gözaltına alma gerekçeleri;
b) Gözaltına alma zamanı; gözaltına alınan kişinin nezarete
konulma zamanı ile birlikte yargısal veya diğer makamın önüne ilk kez
çıkarılma zamanı;
c) İlgili kanun adamlarının kimlikleri;
d) Nezaret yeriyle ilgili tam ve açık bilgi.
2. Bu tutanaklar tutulan kişiye veya ve varsa avukatına hukukun
öngördüğü biçimde tebliğ edilir.
Madde 13- Hakların bildirilmesi
Bir kimsenin sahip olduğu haklar gözaltına alındığı ve tutulması veya
hapisliği başladığı anda veya hemen sonra gözaltına alan, tutan veya
hapseden yetkililer tarafından kendisine bildirilir ve bu hakları nasıl
kullanabileceği konusunda açıklama yapılır.
Madde 14- Çevirmenden yararlanma hakkı
Kendisini gözaltına alan, tutan ve hapseden yetkililerin kullandığı dili
yeterli ölçüde anlamayan veya konuşamayan bir kimse 10. prensipte, 11.
prensibin ikinci fıkrasında, 12. prensibin birinci fıkrasında ve 13.
prensipte belirtilen bilgileri anlayabileceği bir dilde edinme ve
gözaltına alınmasından sonra hakkında yapılan hukuki muamelelerle
ilgili olarak gerekiyorsa ücretsiz olarak bir çevirmenin yardımından
yararlanma hakkına sahiptir.
Madde 15- Incomminicado tutma yasağı
Bu prensiplerden 16. prensibin 4. fıkrasında ve 18. prensibin 3.
fıkrasında yer alan istisnalar dikkate alınmaksızın, tutulan veya
hapsedilen bir kimsenin dış dünyayla ve özelikle ailesi ve avukatı ile
iletişim kurması yaklaşık bir-iki günden daha uzun bir süre engellenemez.
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 258
Madde 16- Tutulmasını aileye bildirme hakkı
1. Tutulan veya hapsedilen bir kimse, gözaltına alınmasından ve
tutulduğu veya hapsedildiği yerden başka bir yere nakledilmesinden
hemen sonra gözaltına alınmasını, tutulmasını veya hapsedilmesini ve
naklini ve nezarette tutulduğu yeri aile üyelerine veya kendisinin tercih
ettiği başka uygun kişilere bildirme veya yetkili makamların bildirmesini
isteme hakkına sahiptir.
2. Tutulan veya hapsedilen bir kimse yabancı ise vatandaşı olduğu
Devletin konsolosluğu veya diplomatik temsilciliği ile, eğer kendisi
mülteci ise veya bir Uluslararası örgütün koruması altında ise,
Uluslararası hukuka göre bu konuda bilgi alma hakkına sahip yetkili
Uluslararası örgüte veya koruması altında bulunduğu Uluslararası
örgütün temsilcisi ile iletişim kurma hakkına da sahip olduğu
konusunda kendisine hemen bilgi verilir.
3. Tutulan veya hapsedilen kimse küçük ise veya haklarını
anlayamayacak durumda ise, yetkili makam bu prensipte belirtilen
bildirimi kendiliğinden yapar. Tutulan kimsenin ailesine veya
vasilerine bildirimde bulunulması için özel bir dikkat gösterilir.
4. Bu prensipte yer alan bildirimler hiç vakit geçirilmeksizin
yapılır veya yapılmasına izin verilir. Ancak yetkili makam,
soruşturmanın gerektirmesi halinde bir bildirimin yapılmasını makul
bir süre erteleyebilir.
Madde 17- Avukat yardımından yararlanma hakkı
1. Tutulan bir kimse bir avukatın hukuki yardımından yararlanma
hakkına sahiptir. Yetkili makam tutulan kimseyi bu hakka sahip
olduğu konusunda bilgilendirir ve bu hakkı kullanabilmesi için
kendisine makul kolaylıklar sağlar.
2. Tutulan bir kimsenin kendi seçtiği bir avukatı bulunmuyorsa,
adaletin yararının gerektirdiği bütün durumlarda ve kendisinin ödeme
yapabilecek gücü olmadığı takdirde ücretsiz olarak, yargısal veya başka
bir makam tarafından atanmış bir avukatın yardımından yararlanma
hakkına sahiptir.
259 Herhangibir Biçimde Tutulan veya Hapsedilen Kişilerin Korunması
Madde 18
Avukatla irtibat hakkı
1. Tutulan veya hapsedilen bir kimse avukatı ile iletişim kurma
ve avukatına danışma hakkına sahiptir.
2. Tutulan veya hapsedilen bir kimseye avukatıyla görüşebilmesi
için yeterli zaman ve kolaylıklar sağlanır.
3. Kanunda veya kanuna dayanan bir düzenlemede belirtilen istisnai
halerde güvenliği ve düzeni korumak için yargısal veya başka bir makam
tarafından kısıtlamanın zorunlu olduğuna karar verilmedikçe, tutulan
veya hapsedilen bir kimsenin hemen avukatı tarafından ziyaret
edilebilme, hiç bir sansüre tabi olmaksızın tam bir gizlilik içinde
görüşebilme ve iletişim kurabilme hakkını kullanması geciktirilemez veya
kısıtlanamaz.
4. Tutulan veya hapsedilen bir kimsenin avukatıyla yaptığı görüşmeler
bir kanun adamı tarafından gözle izlenebilir, ancak dinlenemez.
5. İşlenmekte olan veya işlenmeye teşebbüs edilen bir suç ile
bağlantılı olarak tutulan veya hapsedilen kimse aleyhinde deliller
bulunması halinde, tutulan veya hapsedilen kimsenin bu prensibe göre
avukatıyla kurması mümkün olan iletişimlere izin verilmez.
Madde 19- Aile mensupları ve dış dünya ile iletişim kurma hakkı
Tutulan veya hapsedilen bir kimseye kanunda veya kanuna
dayanan bir düzenlemede belirtilen makul şartlara ve sınırlamalara tabi
olarak, özellikle aile üyeleri tarafından ziyaret edilebilme ve onlarla
haberleşme gibi, dış dünya ile iletişim kurabilmesi için kendisine yeterli
imkan verilir.
Madde 20- İkametgahına yakın bir yerde tutulma hakkı
Tutulan veya hapsedilen kimse talep ettiği zaman eğer mümkünse
genellikle ikamet ettiği yere makul uzaklıktaki bir tutukevinde veya
hapishanede tutulur.
Madde 21- İtirafa zorlama yasağı ve yasak sorgulama yöntemi
1. Tutulan veya hapsedilen bir kimseyi suçunu itiraf etmeye, kendini
suçlandırmaya veya başka bir kimse aleyhinde ifade vermeye zorlamak
amacıyla bulunduğu durumundan haksız olarak yararlanmak yasaktır.
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 260
2. Tutulan hiç kimse sorgulanması sırasında şiddete, tehdide veya şahsi
kararlarını veya yargılarını zayıflatabilecek sorgulama yöntemlerine
maruz bırakılamaz.
Madde 22- Tutulanın sağlığına zararlı tıbbi ve bilimsel deney
yasağı
Tutulan veya hapsedilen bir kimse, kendi rızası bile olsa, sağlığına
zarar verebilecek tıbbi veya bilimsel bir deneye tabi tutulamaz.
Madde 23- Sorgu tutanağı ve tutanağı edinme hakkı
1. Tutulan veya hapsedilen bir kimsenin sorgulanma süresi ve
yapılan sorgular arasında geçen süreler ile sorgulamaları yapan
görevliler ve sorgu sırasında hazır bulunan diğer kişilerin kimlikleri
tutanağa geçirilir ve bu tutanak kanunda öngörüldüğü şekilde tasdik edilir.
2. Tutulan veya hapsedilen bir kimsenin kendisi veya kanunda
belirtildiği takdirde avukata, bu prensibin birinci fıkrasında belirtilen
tutanaktaki bilgileri edinme hakkında sahiptir.
Madde 24- Tıbbi muayene yapılması
Tutulan veya hapsedilen bir kimsenin tutma yerine veya
hapishaneye girişi yapıldıktan sonra mümkün olan en kısa sürede, tam
ve doğru şekilde tıbbi muayenesi yapılır; bundan sonra da gerekli olduğu
zaman tıbbi bakım ve tedavisi yapılır. Bu bakım ve tedavi ücretsiz verilir.
Madde 25- İkinci kez tıbbi muayene talebi
Tutulan veya hapsedilen bir kimse veya avukatı, sadece tutma yerinin
veya hapishane güvenliğinin ve düzeninin gerektirdiği makul şartlara tabi
olarak, ikinci kez tıbbi muayene yapılması veya tıbbi mütalaa alınması
için yargısal veya diğer bir makama talepte bulunma hakkına sahiptir.
Madde 26- Tıbbi muayene tutanağı ve tutanağı edinme hakkı
Tutulan veya hapsedilen bir kimsenin tıbbi bir muayeneye tabi
tutulması halinde, doktorun adı ve muayenenin sonuçları tam ve doğru
bir biçimde tutanağa geçirilir. Bu tutanağı edinme hakkı sağlanır.
Bunun şekil ve usulü ilgili iç hukuk hükümlerine göre tespit edilir.
Madde 27- Delil toplarken prensiplere uyulmaması
Delillerin toplanması sırasında bu prensiplere uyulmaması, tutulan
veya hapsedilen kimsenin aleyhine olarak bu tür delillerin kabul
edilmesine karar verilirken dikkate alınır.
261 Herhangibir Biçimde Tutulan veya Hapsedilen Kişilerin Korunması
Madde 28- Eşitsel ve kültürel materyalleri elde etme hakkı
Tutulan veya hapsedilen bir kimse, mevcut kamu kaynaklarının
imkan verdiği ölçüde ve tutma yerinde veya hapishanede güvenliği ve
kamu düzenini sağlamak için gerekli makul sınırlara tabi olarak,
makul miktarda eşitsel, kültürel ve basın ürünü ve aracını elde etme
hakkına sahiptir.
Madde 29- Tutma yerlerinin denetimi
1. Tutma yerlerinde kanunlara ve hukuki düzenlemelere tam olarak
uyulup uyulmadığının denetlemesi için, tutma yerinin idaresinden
doğrudan sorumlu makamın dışında yetkili bir makam tarafından
atanan ve bu makama karşı sorumlu olan ehliyetli ve deneyimli kişiler
tarafından düzenli olarak ziyaret edilir.
2. Tutulan veya hapsedilen bir kimse, bu tür yerlerde güvenliği
ve kamu düzenini sağlamak için gerekli makul koşullar içinde, bu
prensibin birinci fıkrasına göre tutma yerini veya hapishaneyi ziyaret eden
kişilerle serbestçe ve tam bir gizlilik içinde iletişim kurma hakkına
sahiptir.
Madde 30- Disiplin cezası
1. Tutulan veya hapsedilen kimselerin tutuldukları veya hapislikleri
süresince disiplin suçu oluşturan davranışlarının türleri, uygulanabilecek
olan disiplin cezasının tanımı ve süresi ile bu tür cezaları verebilecek
olan yetkili makamlar, kanunda veya kanuna dayanan düzenlemelerde
belirtilir ve usulüne göre yayınlanır.
2. Tutulan veya hapsedilen bir kimse hakkında disiplin cezası
verilmeden önce kendisi dinlenir. Bu kimse verilen cezanın denetlenmesi
için daha üst makamlara başvurma hakkına sahiptir.
Madde 31- Tutulanların bakmakla yükümlü olduklarına yardım
Yetkili makamlar, tutulan ve hapsedilen kimselerin bakmakla yükümlü
oldukları kişilere ve özelikle ailelerinin mensubu olan küçüklere ihtiyaç
duymaları halinde iç hukuka göre yardım edilmesi için çaba gösterir
ve bakım ve gözetimden yoksun kalan çocukların uygun bir biçimde
barınmaları için özel tedbirler alır.
Madde 32- Tutmanın hukukîliğine karşı başvurma hakkı
1. Tutulan bir kimse veya avukatı iç hukuka göre her zaman,
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 262
tutmanın hukukiliğine karşı itirazda bulunmak ve tutulması hukuki
deşilse hemen salıverilmesini sağlamak için yargısal veya diğer bir
makama başvurma hakkına sahiptir.
2. Bu prensibin birinci fıkrasında belirtilen dava, süratli bir biçimde
görülebilecek basit bir dava olur ve yeterli mali imkanı bulunmayan
tutulu kişilerden masraf alınmaz. Bir kimseyi tutan makamlar, makul
olmayan bir gecikmeye sebebiyet vermeden bu kimseyi tutmanın
hukukiliği denetleyen makamının önüne getirirler.
Madde 33- Kötü muameleyi şikayet hakkı
1. Tutulan veya hapsedilen bir kimse veya avukatı, kendisine yapılan
muamele hakkında ve özellikle maruz kaldığı işkence veya diğer
zalimane, insanlık dışı veya onur kırıcı muameleler konusunda, tutma yeri
veya hapishaneden sorumlu makama ve daha yüksek bir makama ve
gerekirse denetleme ve hukuki çözüm getirme yetkisine sahip makama
şikayette ve talepte bulunma hakkına sahiptir.
2. Tutulan veya hapsedilen kimsenin veya avukatın bu prensibin 1.
fıkrasında belirtilen hakları kullanma imkanı bulunmuyorsa, tutulan
veya hapsedilen kimsenin ailesinin bir üyesi veya bu durum hakkında
bilgisi olan her hangi bir kimse yukarıda belirtilen hakları kullanabilir.
3. Şikayet edenin talebi halinde, yapılan şikayet veya taleple ilgili
gizlilik korunur.
4. Her bir talep veya şikayet hemen ele alınıp incelenir ve gereksiz
gecikmeye meydan vermeksizin cevaplanır. Eğer talep veya şikayet
reddedilirse veya aşırı bir gecikme varsa, şikayetçi durumu yargısal
veya diğer bir makam önüne getirebilir. Tutulan ve hapsedilen kimse veya
bu prensibin birinci fıkrasında belirtilen şikayetçiler bir talepte veya
şikayette bulunmaktan ötürü zarara maruz bırakılamazlar.
Madde 34- Tutulma sırasında ölüm veya kaybolma halinde
araştırma
Tutulan veya hapsedilen bir kimsenin tutulması veya hapisliği
sırasında ölmesi veya kaybolması halinde, yargısal veya başka
makamlar tarafından re’sen veya bu kimsenin aile üyelerinden birinin
veya olay hakkında bilgisi olan her hangi bir kimsenin talebi üzerine,
ölümün veya kaybolmanın nedenleri üzerinde bir araştırma yapılır.
şartlar öyle gerektiriyorsa, tutmanın veya hapisliğin sona ermesinden kısa
263 Herhangibir Biçimde Tutulan veya Hapsedilen Kişilerin Korunması
bir süre sonra ölüm ve kaybolmanın meydana gelmesi halinde de aynı
usullere göre bir araştırma yapılır. Bu tür bir araştırma sonucu yapılan
tespitler veya verilen bir rapor, yürütülmekte olan cezai soruşturmayı
tehlikeye sokmayacak ise, talep edilmesi halinde ilgili kişilere verilir.
Madde 35- Prensiplere aykırılık halinde uğranılan zararların
tazmini
1. Bu prensiplerde yer alan haklara aykırı olarak kamu
görevlilerinin eylemleri veya ihmalleri nedeniyle uğranılan zararlar,
uygulanması mümkün kurallara veya iç hukuktaki sorumluluk
hükümlerine göre tazmin edilir.
2. Bu prensiplerde tutanağa bağlanması istenen bilgiler, bu
prensipte belirtilen tazminat talepleri bakımından kullanılmak üzere iç
hukukta öngörülen usullere uygun olarak verilir.
Madde 36- Masumiyet karinesi
1. Suç işlediğinden kuşkulanılan veya hakkında bir suç isnadı bulunan
tutulu bir kimse, savunması için gerekli bütün güvencelere sahip olduğu
aleni bir yargılama sonunda hukuka göre suçluluğu kanıtlanıncaya
kadar masum sayılır ve buna göre muamele görür.
2. Hakkında soruşturma veya yargılama yapılmakta olan bir kimse,
sadece adalet dağıtımını sağlamak amacıyla yasada belirtilen koşullara
ve usullere uygun olarak gözaltına alınabilir veya tutulabilir. Bu
durmadaki kimselerin, tutmanın gayesi bakımından veya
soruşturmanın yürütülmesi amacıyla veya adaletin gerçekleşmesini
engellemeyi önlemek için veya tutma yerinde güvenlik ve düzeni
sağlamak bakımından kesinlikle gerekli olmayan kısıtlamalara tabi
tutulmaları yasaktır.
Madde 37- Yargıç önüne çıkarılma hakkı ve nezarette gördüğü
muameleyi beyan hakkı
Hakkındaki bir suç isnadı nedeniyle tutulan bir kimse, gözaltına
alınmasından hemen sonra yargısal veya kanunun öngördüğü diğer bir
makam önüne çıkarılır. Bu makam hiç gecikmeden tutmanın hukukiliği ve
gerekliliği hakkında karar verir. Bu makamın yazılı izni olmadıkça, hiç
kimse soruşturma veya yargılama sürerken gözaltında tutulu
bulundurulamaz. Tutulan bir kimse, bu tür bir makamın önüne çıkarıldığı
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 264
zaman nezarette bulunduğu süre içinde kendisine yapılan muamele
hakkında beyanda bulunma hakkına sahiptir.
Madde 38- Salıverilme hakkı
Hakkındaki bir suç isnadı nedeniyle tutulan bir kimse, makul bir
sürede yargılanma ve yargılama sürerken salıverilme hakkına sahiptir.
Madde 39- Şartlı olarak salıverilme hakkı
Bir suç isnadı nedeniyle tutulan bir kimse, kanunun öngördüğü
istisnai haller dışında, yargılama sürerken, adalet dağıtımı için yargısal
veya diğer bir makam tarafından aksine karar verilmedikçe, hukuka uygun
olarak yerine getirilen yükümlük çerçevesinde salıverilme hakkına
sahiptir. Bu makam tutmanın gerekli olup olmadığını sürekli olarak
denetler.

Genel Hüküm
Bu Prensiler Bütünü’nün her hangi bir hükmü, Kişisel ve Siyasal
Haklar Uluslararası Sözleşmesi’nde tanımlanan bir hakkı kısıtlayacak
veya bu Sözleşmeye aykırı düşecek biçimde yorumlanamaz.
265 Herhangibir Biçimde Tutulan veya Hapsedilen Kişilerin Korunması